Του Γιώργου Κουκούνη*

“Η ενίσχυση της αποκέντρωσης αποτελεί επιτακτική ανάγκη προς συμμόρφωση με τον Ευρωπαϊκό Χάρτη”

Η 1η Σεπτεμβρίου 2018 σηματοδοτεί την 30η επέτειο από την έναρξη της ισχύος του Ευρωπαϊκού Χάρτη Τοπικής Αυτοδιοίκησης, με τις χώρες που τον έχουν επικυρώσει να δεσμεύονται από τις διατάξεις του. Ο Ευρωπαϊκός Χάρτης απαιτεί το σεβασμό ενός ελάχιστου αριθμού δικαιωμάτων που αποτελούν την ευρωπαϊκή βάση της τοπικής αυτοδιοίκησης. Οι πολίτες απολαμβάνουν τις πολιτικές ελευθερίες που ο Ευρωπαϊκός Χάρτης διασφαλίζει και είναι σε θέση να συμβάλουν στη δημόσια ζωή των δήμων και των κοινοτήτων. Το Κογκρέσο των Τοπικών και Περιφερειακών Αρχών του Συμβουλίου της Ευρώπης είναι υπεύθυνο για τη διασφάλιση της τήρησης των αρχών που ο Ευρωπαϊκός Χάρτης επιβάλλει. Ο Ευρωπαϊκός Χάρτης στοχεύει στη διασφάλιση του ότι οι τοπικές αρχές αποτελούν ένα από τα κύρια θεμέλια του δημοκρατικού πολιτεύματος και ότι το δικαίωμα των πολιτών να συμμετέχουν στη διαχείριση των δημόσιων υποθέσεων αποτελεί αναγνωρισμένη δημοκρατική αρχή. Η ύπαρξη τοπικών αρχών με πραγματικές ευθύνες και πόρους προσφέρει αποτελεσματική διοίκηση κοντά στον πολίτη, συμβάλλοντας στη δημιουργία μιας Ευρώπης βασισμένης στις αρχές της δημοκρατίας και της αποκέντρωσης της εξουσίας. Με αφορμή την 30η επέτειο από την έναρξη της ισχύος του Ευρωπαϊκού Χάρτη, το Κογκρέσο τονίζει την ανάγκη ενδυνάμωσης των τοπικών αρχών, αφού παρατηρείται έλλειψη διαβούλευσης των κεντρικών κυβερνήσεων με τις τοπικές αρχές, καθώς επίσης το ρόλο των ευρωπαϊκών κοινοβουλίων στις διαδικασίες αποκέντρωσης, η οποία δύναται να επιτευχθεί με σαφή κατανομή των εξουσιών προς τις τοπικές αρχές, παρέχοντας τους τη δυνατότητα αντιμετώπισης των προκλήσεων που οφείλονται κυρίως στην προσφυγική κρίση στην Ευρώπη, τις οικονομικές δυσκολίες και τη δυσπιστία με την οποία οι πολίτες αντικρίζουν τα θεσμικά όργανα. 

Το άρθρο 9 του Ευρωπαϊκού Χάρτη προνοεί, μεταξύ άλλων, ότι οι αρχές τοπικής αυτοδιοίκησης δικαιούνται επαρκείς ιδίους πόρους τους οποίους να μπορούν να διαθέτουν ελεύθερα μέσα στα πλαίσια των εξουσιών τους, καθώς επίσης ότι πρέπει να υπάρχει διαβούλευση της κεντρικής κυβέρνησης με τις τοπικές αρχές σχετικά με τον τρόπο ανακατανομής οικονομικών πόρων σε αυτές. Το Κογκρέσο όμως, στα πλαίσια εξέτασης του κατά πόσον οι χώρες που έχουν κυρώσει τον Ευρωπαϊκό Χάρτη συμμορφώνονται με τις πρόνοιες του, αναφέρει ότι το άρθρο 9 είναι ένα από τα πλέον παραβιαζόμενα άρθρα μετά την οικονομική κρίση και τα προβλήματα που παρατηρούνται στη διανομή των αρμοδιοτήτων επιβεβαιώνουν την πεποίθηση ότι παρατηρείται μια τάση κατά της αποκέντρωσης στην Ευρώπη. Ορισμένες κυβερνήσεις επιχείρησαν να επανασυγκεντρώσουν τις εξουσίες και τις αρμοδιότητες που παρέχονται στις τοπικές και περιφερειακές αρχές και να περιορίσουν τους πόρους τους, αντί να ακολουθήσουν τακτική συνεργασίας και πολυεπίπεδης διακυβέρνησης σκοπεύοντας στην αντιμετώπιση των οικονομικών και κοινωνικών προκλήσεων. Το αποτέλεσμα δεν είναι ενθαρρυντικό: όσο οι κυβερνήσεις περιορίζουν τους οικονομικούς πόρους των τοπικών αρχών, τόσο περισσότερο τις εμποδίζουν από του να ανταποκριθούν στις ανάγκες των πολιτών, προκαλώντας λαϊκή δυσαρέσκεια και έλλειψη εμπιστοσύνης προς αυτές. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις, η τοπική δημοκρατία φαίνεται να χάνει έδαφος και τα θετικά και εποικοδομητικά αποτελέσματα της εγγύτητας των υπηρεσιών και των δημοκρατικών θεσμών προς τους πολίτες περιφρονούνται. 

Το Κογκρέσο των Τοπικών και Περιφερειακών Αρχών του Συμβουλίου της Ευρώπης, έχοντας την ευθύνη παρακολούθησης κατά πόσον οι διατάξεις του Ευρωπαϊκού Χάρτη εφαρμόζονται στα κράτη μέλη, σκοπεύει όχι μόνο στα να αποκαλύψει τα διάφορα ζητήματα που οι τοπικές αρχές αντιμετωπίζουν, αλλά και να διατυπώνει συστάσεις για την αντιμετώπιση των ζητημάτων αυτών και να βοηθά τις κυβερνήσεις, τα κοινοβούλια και τις τοπικές αρχές να τις εφαρμόζουν, με σκοπό τη βελτίωση της τοπικής δημοκρατίας και της διακριτικής ευχέρειας των τοπικών αρχών να διαχειρίζονται αυτοτελώς ένα σημαντικό μέρος των δημόσιων υποθέσεων σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας. Η αποκέντρωση έχει κεντρικό ρόλο στην ενίσχυση της εμπιστοσύνης των πολιτών στις τοπικές αρχές και στη βελτίωση της ποιότητας ζωής σε τοπικό επίπεδο. Με γνώμονα τα ανωτέρω, το Κογκρέσο σε πρόσφατη συνεδρία του καλεί τα κοινοβούλια των κρατών μελών του Συμβουλίου της Ευρώπης να υιοθετήσουν το ζωτικό τους ρόλο στην εφαρμογή των προνοιών του Ευρωπαϊκού Χάρτη, διασφαλίζοντας την εφαρμογή ενός κατάλληλου νομοθετικού πλαισίου για τη διαβούλευση με τις τοπικές αρχές και τις ενώσεις τους. Τονίζεται ότι οι κυβερνήσεις και τα κοινοβούλια μπορούν να μετατρέψουν τις τοπικές αρχές σε εταίρους τους και μέσω από την ορθή διαδικασία διαβούλευσης, να εφαρμόσουν τέτοιους νόμους και πολιτικές που να επιφέρουν τις απαραίτητες αλλαγές προς όφελος των πολιτών. 

*Δικηγόρου στη Λάρνακα